පාරිභෝගිකයන් වර්ණ සංකේත පිළිබඳව දැනුවත් වුවද, පවතින ආර්ථික වටපිටාව සහ බදු අනුපාතයන්හි දෝෂ හේතුවෙන් තවමත් සෞඛ්‍යයට අහිතකර බීම වර්ග මිලදී ගැනීමට පෙළඹෙන බව මෙම පර්යේෂණයෙන් අනාවරණය වේ.

1. ශ්‍රී ලංකාවේ බෝ නොවන රෝග සහ දියවැඩියා අවදානම

ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ 2025 දත්ත උපුටා දක්වමින් IPS ආයතනය පෙන්වා දෙන්නේ ශ්‍රී ලංකාවේ සිදුවන සමස්ත මරණවලින් 74.8% කටම හේතුව බෝ නොවන රෝග බවයි.

• දියවැඩියාවේ වර්ධනය: බෝ නොවන රෝග අතරින් තෙවැනි ප්‍රධානතම මරණීය හේතුව දියවැඩියාවයි (ජනගහනයෙන් 100,000 කට මරණ 49.8 ක්).
• රෝහල්ගත වීම්: 2023 වසරේ දත්ත අනුව දියවැඩියාව හේතුවෙන් සෑම පුද්ගලයන් 100,000 කගෙන් 310.1 දෙනෙකු රෝහල්ගත වී ඇත.
• ශීඝ්‍ර වර්ධනය: 2007 වසරේ සිට මේ දක්වා කාලය තුළ දියවැඩියා රෝගීන්ගේ වාර්තා වීම 43.4% ක කැපී පෙනෙන වර්ධනයක් පෙන්නුම් කරයි.

අධික සීනි පරිභෝජනය දියවැඩියාව, ස්ථුලතාවය සහ හෘද රෝග සඳහා සෘජුවම බලපාන බැවින් රජය විසින් 2016 අගෝස්තු මාසයේදී වර්ණ සංකේත (TLL) ක්‍රමය ද, 2017 නොවැම්බර් මාසයේදී විශේෂ නිෂ්පාදන බද්ද (Excise Tax) ද හඳුන්වා දෙන ලදී.

2. වර්ණ සංකේත ලේබල් ක්‍රමය (Traffic Light Labelling) සහ සමාජ විෂමතාවය

පැණි බීම වල අඩංගු සීනි මට්ටම අනුව රතු, කහ සහ කොළ වශයෙන් වර්ණ ගැන්වීමේ ක්‍රමවේදය පිළිබඳව පාරිභෝගිකයන් දැක්වූ ප්‍රතිචාර මෙසේය:

• 66% ක දැනුවත්භාවයක්: ලංකාවේ පාරිභෝගිකයන්ගෙන් තුනෙන් දෙකක් (66% ක් පමණ) මෙම වර්ණ සංකේත ක්‍රමය පිළිබඳව හොඳින් දැනුවත්ය.
• දැනුවත්භාවයේ අසමානතාව: තරුණ, ඉහළ අධ්‍යාපනයක් සහිත, කාන්තා සහ ඉහළ ආදායම් ලබන සමාජ ස්ථරයන් අතර මේ පිළිබඳව දැනුවත්භාවය ඉතා ඉහළ මට්ටමක පවතී.
• දුප්පත් පාරිභෝගිකයන්ගේ ගැටලුව: අඩු ආර්ථික මට්ටම්වල පසුවන පාරිභෝගිකයන් වර්ණ සංකේත පිළිබඳව ඇති දැනුම අඩු අතර, ඔවුන් ලේබලයේ වර්ණයට වඩා භාණ්ඩයේ මිලට ප්‍රමුඛතාව ලබා දෙයි. සෞඛ්‍යයට හිතකර පාන වර්ගවල මිල ඉහළ වීම හේතුවෙන් ඔවුන් මිල අඩු, සීනි අධික බීම වර්ග තෝරා ගැනීමට පෙළඹේ.

3. සීනි බද්ද අසාර්ථක වීමට බලපා ඇති ප්‍රධාන හේතු

පැණි බීම සඳහා පනවා ඇති බදු ක්‍රමවේදයේ පවතින හිඩැස් IPS පර්යේෂණය මඟින් කරුණු සහිතව පෙන්වා දෙයි:

• මිල සංවේදිතාව (Price Sensitivity): කාබනේටඩ් බීම වර්ග (Carbonated Soft Drinks) ආශ්‍රිතව සිදු කළ විශ්ලේෂණයකට අනුව, පැණි බීම මිල 10% කින් ඉහළ දැමුවහොත්, එම බීම ඉල්ලුම 15% කින් පහත වැටේ. මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ බදු මඟින් මිල ඉහළ දැමීම පරිභෝජනය අඩු කිරීමට ඇති හොඳම විසඳුම බවයි.

• උද්ධමනය හමුවේ බදු මුදල දියවීම (Tax Erosion): ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ නිර්දේශය වන්නේ උද්ධමනයට සාපේක්ෂව සීනි බද්ද වර්ධනය කළ යුතු බවයි. නමුත් ලංකාවේ සිදුව ඇත්තේ අනෙකකි:

1. 1. 2017 දී: බද්ද මුලින්ම පනවන විට සීනි ග්‍රෑමයකට අය කළ බද්ද ශත 50 කි.
   2. 2025/2026 වන විට: පවතින ඉහළ උද්ධමනකාරී පරිසරය තුළ, විවිධ අවස්ථාවල සිදු කළ අවධිමත් සංශෝධන නිසා දැනට සීනි ග්‍රෑමයකට අය කෙරෙන්නේ ශත 36 ක් පමණි. මෙය බද්ද ආරම්භ කළ අවස්ථාවට වඩා 30% ක බදු ශීර්ෂයේ බිඳ වැටීමකි. (දැනට පවතින්නේ ලීටරයකට රු. 15 ක් හෝ සීනි ග්‍රෑමයකට ශත 36 කි).

• බද්දෙන් නිදහස් කර ඇති බීම වර්ග (Tax Gaps): වත්මන් සීනි බද්ද කාබනේටඩ් බීම, ශක්තිජනක බීම (Energy drinks) සහ ඇතැම් පළතුරු යුෂ සඳහා පමණක් ක්‍රියාත්මක වේ. නමුත්, කිරි ආශ්‍රිත පාන වර්ග (Flavoured Milk), තේ ආශ්‍රිත පැණි බීම සහ පිරිසිදු පළතුරු යුෂ හෝ සාන්ද්‍රණයන් සීනි බද්දෙන් නිදහස් කර ඇත.

විශේෂයෙන්ම ළමුන් ඉලක්ක කර ගනිමින් වෙළඳපොළට පැමිණෙන, අධික සීනි අඩංගු රසකළ කිරි වර්ග බද්දෙන් නිදහස් කිරීම නිසා පාරිභෝගිකයන් බදු සහිත බීම වෙනුවට මෙම බීම වර්ග ආදේශක ලෙස භාවිත කිරීමට පෙළඹී ඇත.

4. IPS ආයතනය ඉදිරිපත් කරන ප්‍රධාන නිර්දේශ

ශ්‍රී ලංකාවේ ආහාර පරිසරය සෞඛ්‍යාරක්ෂිත සහ සාධාරණ එකක් බවට පත් කිරීම සඳහා IPS ආයතනය නිර්දේශ කිහිපයක් ඉදිරිපත් කරයි:

1. උද්ධමනයට අනුව බදු සංශෝධනය: සීනි බද්දේ සැබෑ වටිනාකම රැක ගැනීම සඳහා උද්ධමනය සහ පුද්ගල ආදායම් වර්ධනයට සාපේක්ෂව බදු අනුපාත වරින් වර ඉහළ දැමිය යුතුය.
2. පෝෂණ ලේබල් පිළිබඳ දැනුවත්භාවය: සමාජයේ පහළ ස්ථරවල පසුවන පාරිභෝගිකයන් ඉලක්ක කර ගනිමින් පෝෂණ ලේබල් පිළිබඳ මහජන දැනුවත් කිරීමේ වැඩසටහන් ශක්තිමත් කිරීම.
3. සියලුම පැණි බීම බද්දට යටත් කිරීම: රසකළ කිරි වර්ග ඇතුළු සීනි අඩංගු සියලුම පාන වර්ග බදු දැලට හසුකර ගනිමින් ප්‍රතිපත්තිමය හිඩැස් අවහිර කිරීම.